Świat zwierzęcy Kambodży jest charakterystyczny dla całego Półwyspu Indochińskiego. Na terenie kraju wyróżnić można 212 gatunków ssaków, ponad 500 gatunków ptaków, ok. 200 gadów i kilkaset gatunków ryb.
Kambodża | Zwierzęta nadają kambodżańskim krajobrazom niezwykły klimat (by flydime )
Ten skrótowy opis warto dziś uzupełnić. W nowszych zestawieniach kambodżańskiej bioróżnorodności liczby są już inne, bo kolejne badania porządkują dawne katalogi i dopisują nowe obserwacje. W piątym raporcie Kambodży dla Konwencji o Różnorodności Biologicznej wymieniano 162 gatunki ssaków, 601 gatunków ptaków, 173 gady i ponad 1300 gatunków ryb. Same statystyki nie oddają jednak sedna sprawy. O wiele ważniejsze jest to, gdzie te zwierzęta jeszcze przetrwały i które siedliska wciąż dają im szansę.
Gdzie żyje kambodżańska fauna?
Kambodża nie ma jednego „zwierzęcego krajobrazu”. Inne gatunki spotyka się w lasach monsunowych i wilgotnych lasach równikowych opisanych w tekście o florze Kambodży, inne w zalewowych lasach i mokradłach Tonle Sap, a jeszcze inne w namorzynach przy Zatoce Tajlandzkiej. Do tego dochodzą wielkie obszary chronione, zebrane w osobnym przeglądzie parków narodowych Kambodży, które są dziś najważniejszym schronieniem dla dużych ssaków i ptaków wodno-błotnych.
W praktyce właśnie siedliska mówią o faunie najwięcej. Jeśli las znika, zwierzęta znikają razem z nim. Jeśli rzeka traci naturalny rytm i czyste starorzecza, kurczy się przestrzeń dla ryb, wydr i delfinów rzecznych. Dlatego współczesny obraz kambodżańskiej przyrody nie jest tylko listą egzotycznych nazw, ale opowieścią o tym, które fragmenty kraju wciąż pozostały dostatecznie dzikie.
Ssaki
Do najczęściej spotykanych dużych ssaków należą słonie azjatyckie, bantengi, gaury, jelenie, dzikie bawoły, wydry i wiewiórki latające. Wśród małp dominują przedstawiciele wąskonosych - gibbony i makaki. Spośród drapieżników szczególnie cenne są pantery mgliste, dhole i niedźwiedzie, natomiast tygrys indochiński należy dziś raczej do świata dawnych opisów niż współczesnych obserwacji terenowych z Kambodży.
Właśnie duże ssaki najlepiej pokazują skalę zmian, jakie zaszły tu w ciągu ostatnich dekad. Część dawnych przewodników wymienia jeszcze nosorożce jawajskie i sumatrzańskie czy kupreja, ale obecnie są to raczej symbole utraty niż gatunki realnie kojarzone ze współczesną Kambodżą. Kuprej, odkryty naukowo w 1937 r. i przez lata uznawany za zwierzę narodowe kraju, bywa dziś opisywany jako gatunek skrajnie zagrożony albo wręcz prawdopodobnie wymarły. Brzmi sucho. A przecież chodzi o całą utraconą warstwę dawnej indochińskiej megafauny.
Najwięcej nadziei dają duże, słabo zaludnione obszary chronione. W Parku Narodowym Virachey badania fotopułapkowe prowadzone w latach 2021 i 2023 zarejestrowały 89 gatunków, w tym 20 globalnie zagrożonych. W materiałach Fauna & Flora pojawiają się tam m.in. słoń azjatycki, gaur, łuskowiec sundajski i pantera mglista. To dobry znak, ale nie sygnał, że problem zniknął. To raczej dowód, że bez realnej ochrony nawet najrzadsze kambodżańskie ssaki nie przetrwają długo.
Ptaki
Najliczniej reprezentowanymi gatunkami ptaków w Kambodży są:
- żurawie
- kormorany
- papugi
- bażanty
- kaczki
Ptaki są jedną z najmocniejszych stron kambodżańskiej przyrody. Mokradła, sezonowe rozlewiska i płytkie zbiorniki w północnej i północno-wschodniej części kraju wciąż utrzymują populacje gatunków, które w innych częściach regionu niemal zanikły. Szczególne miejsce zajmuje ibis olbrzymi - narodowy ptak Kambodży - oraz ibis białoramienny i żuraw sarus. BirdLife od lat prowadzi tu programy ochrony właśnie dla tych „wielkich ptaków”, bo ich obecność mówi bardzo dużo o stanie całego krajobrazu.
Nowsze dane pokazują, jak kruche są to sukcesy. WWF-Cambodia informował w podsumowaniu 2024 r. o 311 ibisach białoramiennych odnotowanych podczas monitoringu, przy globalnej populacji liczonej w setkach, nie w tysiącach. To znaczy, że Kambodża stała się dla części rzadkich ptaków jednym z ostatnich prawdziwych bastionów. Kto patrzy na kraj tylko przez pryzmat świątyń Angkoru, ten łatwo przegapi fakt, że równie cenne skarby latają nad mokradłami i sezonowymi stawami.
Kambodża | Wydra z okolic Phnom Penh (by alex-photos )
Ryby i zwierzęta wodne
W Kambodży wyróżnia się także ok. 800 gatunków ryb słodkowodnych (głównie zamieszkujących wody Jeziora Tonle Sap) i ponad 400 gatunków ryb morskich żyjących u wybrzeży Zatoki Tajlandzkiej. Rybołówstwo jest ważną gałęzią kambodżańskiej gospodarki - ryby są jednym z towarów eksportowych, prężnie rozwija się także przetwórstwo ryb.
Ten akapit wciąż pozostaje prawdziwy, ale dziś warto go czytać szerzej. Jezioro Tonle Sap i dolny Mekong nie są tylko zapleczem gospodarczym. To jeden z najważniejszych systemów wodnych całych Indochin, od którego zależą tysiące rodzin i ogromna część kambodżańskiej diety. W 2024 r. WWF-Cambodia podawał też wyniki monitoringu metodą eDNA w odcinku Mekongu między Kratie a granicą z Laosem - wykryto tam 117 taksonów ryb. To dobry przykład, jak nowoczesne badania potwierdzają skalę bogactwa, o którym dawniej pisano bardziej intuicyjnie niż precyzyjnie.
W wodach Mekongu żyją również irrawadzkie delfiny rzeczne, dziś jedna z najbardziej zagrożonych populacji ssaków wodnych w Azji. W marcu 2025 r. WWF-Cambodia szacował, że w słodkowodnym ekosystemie kambodżańskiego Mekongu pozostało mniej niż 100 osobników. Każde cielę ma więc znaczenie. W samym 2024 r. odnotowano dziewięć narodzin młodych, co w przypadku tak małej populacji było wiadomością naprawdę ważną.
Nie wolno też zapominać o wybrzeżu. Raport Fauna & Flora dotyczący Peam Krasop i Koh Kapik z 2023 r. pokazał, że kambodżańskie namorzyny są ostoją nie tylko dla ryb, lecz także dla wydry włochatonosej, cywety wielkoplamistej i kota rybołownego. W tej jednej strefie badacze potwierdzili 74 gatunki ryb. To świetnie pokazuje, że fauna Kambodży nie kończy się w dżungli.
Zagrożenia i ochrona
Wiele zwierząt zamieszkujących obszary Kambodży zostało objętych ochroną Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) i uznanych za gatunki zagrożone. Zanikaniu poszczególnych gatunków ssaków i ptaków sprzyja nielegalna eksploatacja lasów, kłusownictwo, zastawianie sideł oraz handel egzotycznymi zwierzętami. Problemem bywa też presja na rzeki i mokradła, bo bez zdrowego Mekongu i Tonle Sap nie da się chronić ani ryb, ani delfinów, ani ptaków wodnych.
Nie oznacza to jednak, że wszystko jest już stracone. WWF informował również o pierwszych od lat narodzinach dwóch młodych krokodyli syjamskich w monitorowanych siedliskach Kambodży. Takie wiadomości nie zmieniają całego obrazu z dnia na dzień, ale pokazują, że dobrze prowadzona ochrona ma sens. Kambodża wciąż pozostaje krajem o ogromnej bioróżnorodności, tylko że nie jest to już bioróżnorodność „dana raz na zawsze”. Trzeba ją stale pilnować.
Jeśli więc myślimy o kambodżańskiej faunie, najlepiej widzieć ją nie jako egzotyczną dekorację, ale jako żywy system zależny od lasów, mokradeł i ludzi mieszkających obok nich. To właśnie tam rozstrzyga się przyszłość słoni, ibisów, wydr, ryb i delfinów z Mekongu.
Kambodża | Spotykane niemal na każdym kroku słonie są prawdziwą atrakcją dla turystów przybywających z zachodu (by Darek Kozicki)
Źródła:
Cambodia Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity
WWF-Cambodia - monitoring przyrody i ochrona delfinów Mekongu, podsumowania 2024-2025
Fauna & Flora - badania terenowe w Virachey oraz raport o bioróżnorodności namorzynów z 2023 r.
BirdLife International - programy ochrony ibisa olbrzymiego, ibisa białoramiennego i żurawia sarus
