Kambodża była pierwszym krajem Azji Południowowschodniej, w którym utworzono rezerwat przyrody - w 1925 r. objęto ochroną tereny wokół zespołu świątynnego Angkor.
Dziś ten temat wygląda szerzej, niż sugerują najstarsze przewodniki. W rządowym raporcie VNR 2023 kambodżańskie Ministerstwo Środowiska mówi o sieci 73 obszarów chronionych obejmujących ok. 7,2 mln ha, czyli około 41% powierzchni kraju. To dużo. Jeszcze ważniejsze jest jednak to, że ochrona przyrody w Kambodży nie dotyczy wyłącznie gór i dżungli, ale też terenów zalewowych, wybrzeża, namorzynów i miejsc, od których zależy codzienne życie lokalnych społeczności.
Dla podróżnika ma to proste znaczenie: kambodżański park narodowy rzadko jest tylko “parkiem” w europejskim sensie. Często łączy przyrodę z historią, religią i zwykłą codziennością mieszkańców. Kto zna już florę Kambodży, faunę Kambodży i rytm klimatu Kambodży, temu łatwiej zrozumieć, dlaczego Phnom Bokor, Kep czy Virachey tak bardzo się od siebie różnią.
Kambodża | Spowity we mgle Park Narodowy Phnom Bokor (by rocrowley)
Kolejnych sześć ostoi dzikich zwierząt, przede wszystkim dużych ssaków, wyznaczono w 1969 r. Objęły one łącznie 2,2 mln ha, czyli 12% powierzchni kraju.
System, który uległ zniszczeniu podczas wojny domowej, został odnowiony królewskim dekretem z 1993 roku, na mocy którego utworzono 23 obszary chronione. Obecnie zajmują one 3 402 203 ha – ponad 21% kraju. Znajdowały się one w większej części na terenach kontrolowanych przez Czerwonych Khmerów i z tego powodu nie mogły być ani nadzorowane, ani finansowane.
Wiele obszarów chronionych zagrożonych jest przez rozszerzanie się osiedli, nielegalny wyrąb lasów i popyt na organy zwierząt wykorzystywane w tradycyjnej medycynie.
Kambodża | Obszary chronione pomagają zachować wiele lokalnych gatunków zwierząt (by adamfletcher)
Formy ochrony przyrody
W Kambodży ochrona przyrody nie sprowadza się do jednego typu terenu. Obok parków narodowych funkcjonują rezerwaty, obszary chronionego krajobrazu i obszary wielofunkcyjne. Każda z tych form ma inny cel: jedne mają chronić możliwie dzikie ekosystemy, inne pozwalają łączyć ochronę z użytkowaniem zasobów, jeszcze inne zabezpieczają miejsca ważne krajobrazowo, historycznie lub hydrologicznie.
W Kambodży istnieje kilka form ochrony przyrody:
Parki Narodowe
Obszary o szczególnych wartościach przyrodniczych, gdzie ochronie podlega cała przyroda ożywiona oraz cechy krajobrazu.
- Kirirom – 35 000 ha
- Phnom Bokor – 140 000 ha
- Kep – 5 000 ha
- Ream – 21 000 ha
- Botum-Sakor – 171 250 ha
- Phnom Kulen – 37 500 ha
- Virachey – 332 500 ha
Rezerwaty przyrody
Obszary ważne dla zachowania krajowych gatunków fauny i flory oraz tworów i składników przyrody nieożywionej, wyróżniających się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub krajobrazowymi.
- Aural – 253 750 ha
- Beng Per – 242 500 ha
- Peam Krasop – 23 750 ha
- Phnom Samkos – 333 750 ha
- Roniem Daun Sam – 178 750 ha
- Kulen-Promtep – 402 500 ha
- Lomphat – 250 000 ha
- Phnom Prich – 222 500 ha
- Phnom Nam Lyr – 47 500 ha
- Snoul – 75 000 ha
Kambodża | Krajobrazy Kambodży (by gregw66 )
Obszary chronionego krajobrazu
Obszary przeznaczone głównie na rekreację, gdzie działalność gospodarcza podlega tylko niewielkim ograniczeniom (zakaz wznoszenia obiektów szkodliwych dla środowiska i niszczenia środowiska naturalnego)
- Angkor – 10 800 ha
- Banteay Chhmar – 81 200 ha
- Preah Vihear – 5 000 ha
Obszary wielofunkcyjne
Obszary, na których jest zapewnione zrównoważone wykorzystywanie zasobów wody, drewna, dzikich zwierząt i ryb, a także pełnienie funkcji rekreacyjnych.
- Dong Peng – 27 700 ha
- Samlaut – 60 000 ha
- Tonle Sap – 316 250 ha
Kambodża | Tajemnicze zakamarki Jeziora Tonle Sap (by qilin)
Warto pamiętać, że powyższa lista i podane przy niej powierzchnie pochodzą ze starszych opracowań i dobrze pokazują historyczny etap odbudowy systemu ochrony przyrody po wojnie domowej. Nowsze dokumenty rządowe i bazy obszarów chronionych pokazują już większą skalę całej sieci oraz miejscami skorygowane granice. Dlatego przy porównywaniu źródeł najlepiej zawsze sprawdzać rok publikacji.
Parki narodowe Kambodży, które najlepiej pokazują różnorodność kraju
Phnom Bokor
Phnom Bokor jest jednym z tych miejsc, w których przyroda i historia właściwie się nie rozdzielają. Z jednej strony mamy góry, chłodniejsze powietrze, mgły, las i szerokie panoramy nad południową Kambodżą. Z drugiej - dawną kolonialną stację górską, świątynie i miejsca pielgrzymkowe. To właśnie ten miks sprawia, że Bokor tak często trafia do planów podróży osób odwiedzających Kampot. Nie jedzie się tu tylko “do lasu”, lecz do krajobrazu, który opowiada kilka historii naraz.
W praktyce Bokor jest też dobrym przykładem napięcia między ochroną a dostępnością. Park jest łatwiejszy do odwiedzenia niż odległe obszary północnego wschodu, więc przyciąga więcej ruchu turystycznego i inwestycji. Dla odwiedzających to wygoda. Dla przyrody - stałe przypomnienie, że sam status parku narodowego nie wystarcza, jeśli presja zabudowy i ruchu samochodowego zaczyna zmieniać charakter miejsca.
Phnom Kulen
Jeśli ktoś nocuje w Siem Reap, najłatwiejszym przyrodniczym wypadem będzie zwykle Phnom Kulen. To góra święta dla Khmerów i jeden z najważniejszych krajobrazów związanych z początkami imperium Angkoru. Wodospady, rzeka z lingami wykutymi w kamiennym dnie, leśne ścieżki i współczesne miejsca kultu tworzą tu całość, której nie da się sprowadzić do jednego punktu widokowego czy jednej atrakcji.
Phnom Kulen dobrze pokazuje też, że w Kambodży przyroda chroniona bywa zarazem przestrzenią bardzo intensywnie używaną przez mieszkańców. W weekendy i święta jest tu znacznie tłoczniej niż w odludnych parkach, ale właśnie to pozwala zobaczyć, jak blisko związane są w tym kraju religia, wypoczynek i krajobraz. To park bardziej “oswojony” niż Virachey, lecz przez to świetny na pierwsze spotkanie z kambodżańską przyrodą poza Angkorem.
Kirirom
Kirirom zaskakuje tych, którzy wyobrażają sobie Kambodżę wyłącznie jako gęstą, wilgotną dżunglę. Tutaj krajobraz jest inny: wyżej położony, przewiewniejszy i miejscami zdominowany przez lasy sosnowe, rzadkie w tej części Azji Południowo-Wschodniej. To park dobry dla osób, które wolą spokojny spacer, rower albo nocleg w chłodniejszym miejscu niż ciężki trekking przez wilgotny las deszczowy.
Nie oznacza to jednak, że Kirirom jest przyrodniczo mniej istotny. Wysoko położone płaskowyże i lasy mają znaczenie dla lokalnych zasobów wody i dla zachowania odmiennych siedlisk niż te, które kojarzymy z wybrzeżem czy terenami zalewowymi. Krótko mówiąc: jeśli Bokor daje bardziej dramatyczny krajobraz, Kirirom daje oddech i spokój.
Ream i Kep
Na południu kraju parki narodowe mają jeszcze inne oblicze. Ream przypomina, że kambodżańska ochrona przyrody nie kończy się na górach i puszczy. To obszar ważny dla wybrzeża, namorzynów, ujść rzek i ptaków wodnych. W takim miejscu najlepiej widać, jak mocno przyroda zależy od wody i jak ważne są ekosystemy nadmorskie - mniej widowiskowe niż wielkie lasy, ale równie kruche.
Kep jest z kolei niewielki i przez to bardzo przystępny. Pętla trekkingowa, punkty widokowe, leśne ścieżki i bliskość miasta sprawiają, że to jeden z najłatwiejszych parków dla turysty, który nie chce organizować całej wyprawy pod obserwację dzikiej przyrody. Nie jest wielki, ale ma sens: pozwala wejść w krajobraz, zobaczyć roślinność południowej Kambodży i zrozumieć, że nawet mały obszar chroniony może być ważny edukacyjnie i krajobrazowo.
Virachey
Najbardziej surowym i najbardziej odległym kambodżańskim parkiem narodowym pozostaje Park Narodowy Virachey. W starszych materiałach znajdziemy powierzchnię 332 500 ha, ale po zmianach granic z 2023 r. nowsze źródła mówią już o ponad 405 tys. ha. To ogromny obszar pogranicza z Laosem i Wietnamem, obejmujący góry, płaskowyże i doliny rzeczne. Właśnie tu najłatwiej poczuć skalę kambodżańskiej dzikości.
Znaczenie Virachey nie wynika wyłącznie z rozmiaru. Raport Fauna & Flora opublikowany w 2024 r. podsumował największe dotąd badanie fotopułapkowe w parku: 153 urządzenia pracowały łącznie przez 11 222 noce, a badacze potwierdzili 89 gatunków, w tym 20 globalnie zagrożonych. Pojawiły się tam m.in. gaur, słoń azjatycki, łuskowiec sundajski i lampart mglisty. Dla zwykłego turysty ważna jest z tego jeszcze jedna rzecz: Virachey nie jest parkiem na szybki postój przy drodze, lecz miejscem, które wymaga czasu, logistyki i szacunku do terenu.
Kiedy najlepiej odwiedzać kambodżańskie parki?
Najłatwiej zwiedza się je w porze suchej, czyli mniej więcej od listopada do kwietnia. Szlaki są wtedy bardziej przejezdne, rzeki łatwiejsze do przekroczenia, a widoczność bywa lepsza niż podczas miesięcy z intensywnymi opadami. W parkach takich jak Bokor, Kulen czy Kep oznacza to po prostu wygodniejszy dzień w terenie. W bardziej odległych miejscach - choćby w Virachey - pogoda wpływa już na całą logistykę wyprawy.
Pora deszczowa ma jednak własny urok. Las jest wtedy gęstszy, bardziej zielony i pełniejszy dźwięków, a wodospady wyglądają znacznie efektowniej. Trzeba tylko pamiętać, że deszcz w Kambodży nie jest drobną niedogodnością, lecz czynnikiem, który potrafi zmienić plan dnia, stan dróg i warunki marszu. Dlatego przed przyrodniczą częścią podróży warto zajrzeć także do tekstu o klimacie Kambodży.
Dlaczego ochrona przyrody wciąż jest trudna?
Największe zagrożenia pozostają od lat podobne: nielegalny wyrąb, kłusownictwo, zakładanie wnyków, handel dzikimi zwierzętami i presja inwestycyjna. Różnica polega na tym, że dziś widzimy je wyraźniej, bo organizacje ochroniarskie i media częściej publikują dane z terenu. W 2024 r. Mongabay zwracał uwagę, że mimo formalnej ochrony wiele kambodżańskich terenów nadal traci las. To bolesne przypomnienie, że granica na mapie nie załatwia sprawy sama z siebie.
Są jednak i sygnały ostrożnego optymizmu. W Górach Kardamonowych rozwijany jest monitoring zwierząt z myślą o poprawie ochrony siedlisk i ewentualnym powrocie tygrysa, uznanego w Kambodży za funkcjonalnie wymarłego. W innych miejscach rośnie znaczenie badań fotopułapkowych i współpracy z lokalnymi społecznościami. Efekty nie przychodzą szybko. Ale właśnie z takich, często mało widowiskowych działań składa się realna ochrona przyrody.
Jak zwiedzać odpowiedzialnie?
Najprostsza zasada brzmi: nie oczekiwać od kambodżańskiego parku tego samego, czego oczekiwalibyśmy od parku narodowego w Europie. Inna jest infrastruktura, inna skala nadzoru i inna relacja między ochroną przyrody a codziennym użytkowaniem terenu. W wielu miejscach las, rzeka czy wzgórze nadal są częścią życia okolicznych mieszkańców, a nie wyłącznie przestrzenią “dla turysty”.
Dlatego najlepiej trzymać się wyznaczonych tras, nie kupować wyrobów z dzikich zwierząt, nie zostawiać śmieci i korzystać z lokalnych przewodników tam, gdzie teren jest trudniejszy lub słabiej opisany. W kambodżańskich parkach często zobaczymy bardziej ślady obecności zwierząt niż same zwierzęta. I to też jest wartość. Czasem największe wrażenie robi nie samo spotkanie z rzadkim gatunkiem, ale świadomość, że taki krajobraz wciąż jeszcze istnieje.
FAQ
Ile parków narodowych ma dziś Kambodża?
To zależy od roku i przyjętej klasyfikacji. Starsze opracowania, takie jak cytowany wyżej PAD, podają krótszą listę parków narodowych i mniejszą liczbę wszystkich obszarów chronionych. Nowsze dokumenty rządowe mówią już o dwunastu parkach narodowych działających w ramach dużo większej sieci ochrony.
Który park wybrać podczas pierwszej podróży?
Jeśli bazą jest Siem Reap, najłatwiej zacząć od Phnom Kulen. Jeśli plan podróży obejmuje południe kraju, bardzo dobrym wyborem będą Bokor albo Kep. Park Narodowy Virachey lepiej zostawić na bardziej świadomą, przyrodniczą wyprawę niż na spontaniczny jednodniowy wypad.
Czy w parkach narodowych Kambodży łatwo zobaczyć duże dzikie zwierzęta?
Nie. I warto to przyjąć od razu. Kambodżańskie parki nie działają jak safari. Owszem, żyją tam słonie, gaury, niedźwiedzie czy pangoliny, ale większość tych zwierząt jest skryta i unika ludzi. Częściej zobaczymy ptaki, motyle, ślady obecności ssaków albo po prostu krajobraz, który tłumaczy, dlaczego ochrona takich miejsc jest ważna.
Czy warto jechać do parku tylko dla widoków?
Tak, bo widoki są tu częścią większej całości. Bokor daje panoramy i mgły, Kulen łączy wodospady z historią, Kep pokazuje bardziej kameralną stronę ochrony przyrody, a okolice Tonle Sap przypominają, że przyroda Kambodży to także woda, ryby i sezonowo zalewane równiny. Sam krajobraz często wystarcza, by zobaczyć kraj z zupełnie innej perspektywy.
Źródło:
The Review of Protected Areas and Development (PAD)
Dodatkowe źródła współczesne:
- Cambodia Voluntary National Review 2023
- Fauna & Flora, Virachey National Park Biodiversity Survey Report (2024)
- Tourism Cambodia - materiały o Phnom Kulen, Bokor i Kirirom
- Mongabay (2024) - teksty o stanie kambodżańskich obszarów chronionych
