Naukowcy nie mają pewności co do początków ludzkiego osadnictwa na terenach dzisiejszej Kambodży. Badania z terenu jednej z kambodżańskich jaskiń wskazują na używanie kamiennych narzędzi ok. 4000 lat p.n.e., zaś pierwsze uprawy ryżu pojawiły się już przed I w n.e.
To kalendarium zbiera najważniejsze punkty zwrotne w historii Kambodży: od pierwszych państw w dorzeczu Mekongu, przez epokę Angkoru, aż po kolonializm, wojny XX wieku i długą odbudowę po upadku reżimu Pol Pota. Gdy spojrzymy na te daty po kolei, widać trzy wielkie osie dziejów kraju: budowę potężnego państwa Khmerów, stopniową utratę politycznej samodzielności oraz mozolny powrót do stabilności w końcu XX wieku.
Od pierwszych królestw do Angkoru
Kambodża | Królestwo Angkoru trwało od IX do XV w. (by victoriapeckham)
Najstarsze kambodżańskie państwowości nie zaczynają się jeszcze od Angkoru. Encyclopaedia Britannica przypomina, że Funan był ważnym ośrodkiem handlu już w pierwszych wiekach naszej ery, a jego następca, Chenla, przesunął środek ciężkości dalej w głąb lądu. Z tej właśnie wcześniejszej tradycji politycznej i religijnej wyrasta późniejsza cywilizacja Khmerów.
I-IV w. n.e. Państwo Funan
IV-IX w. n.e. Państwo Czenla
VII w. n.e. Isanapura i okolice dzisiejszego Sambor Prei Kuk stają się jednym z najważniejszych centrów Chenli
IX-XV w. Zjednoczone Państwo Khmerów – Angkor
802 r. Dżajawarman II symbolicznie rozpoczyna epokę angkorską i umacnia niezależne państwo Khmerów
1181 r. Początek panowania Dżajawarmana VII – okres wielkich inwestycji, ekspansji i budowy Angkor Thom
XIII-XV w. Stopniowy kryzys i rozpad imperium Khmerów
Jeśli spojrzymy na tę część osi czasu szerzej, widać, że Angkor nie wyrósł z próżni. Był kulminacją kilku stuleci politycznej konsolidacji, rozwoju religii i ogromnych projektów hydrotechnicznych. UNESCO opisuje Angkor jako jeden z najważniejszych zespołów archeologicznych Azji Południowo-Wschodniej, a pełniejszy obraz tej epoki znajdziesz w tekście o imperium Angkoru.
Od epoki poangkorskiej do kolonializmu
1432 r. Tajowie zajmują stolicę kraju – miasto Angkor; przeniesienie stolicy do Phnom Penh
XVI w. Pierwsi Europejczycy na ziemiach Kambodży
XVII-XIX w. Kambodża obiektem sporów terytorialnych pomiędzy Tajlandią i Wietnamem
1863 r. Król Kambodży Norodom I uznaje protektorat Francji
1884 r. Kambodża kolonią francuską
1887 r. Kambodża częścią Indochin Francuskich
Po upadku Angkoru Kambodża nie przestaje istnieć, ale na kilka stuleci wchodzi w okres osłabienia. Kraj znajduje się między rosnącą potęgą Syjamu i Wietnamu, a elity coraz częściej muszą wybierać między zależnością od jednego sąsiada a zależnością od drugiego. W XIX wieku taka polityka równowagi przestaje wystarczać. Protektorat francuski z 1863 r. miał początkowo chronić królestwo przed dalszym rozbiorem, lecz szybko przerodził się w realną utratę samodzielności, o czym szerzej piszemy w artykule Historia Kambodży - kolonializm francuski.
Niepodległość, wojna i odbudowa
1941-1945 r. Okupacja japońska
1941-1946 r. Okupacja tajska
1949 r. Francja przyznaje Kambodży autonomię w ramach Unii Francuskiej
Kambodża | Kraj wyjątkowo doświadczony przez historię - przez ponad 200 lat trwały tu nieustanne wojny domowe (by daverugby83)
1953 r. Francja uznaje suwerenność Kambodży
1954 r. Konferencja genewska potwierdza niepodległość i neutralny status Kambodży
1955 r. Kambodża członkiem ONZ
Od neutralności do katastrofy lat 70.
Lata 50. i 60. były dla kraju okresem względnej stabilizacji pod rządami Norodoma Sihanouka. Nie trwało to jednak długo. Wojna wietnamska, bombardowania pogranicza i narastające napięcia wewnętrzne sprawiły, że Kambodża weszła w najtragiczniejszy fragment swoich nowoczesnych dziejów. Właśnie tu zaczyna się sekwencja wydarzeń, którą trzeba czytać razem: przewrót Lon Nola, wzrost znaczenia partyzantki komunistycznej, przejęcie władzy przez Czerwonych Khmerów, a potem interwencja wietnamska i długie rozmowy pokojowe.
Ważne jest też to, że neutralność Kambodży była raczej krucha niż trwała. Sihanouk próbował lawirować między Waszyngtonem, Pekinem i Hanoi, ale kraj leżał w samym środku konfliktu indochińskiego. Gdy ta równowaga pękła, państwo bardzo szybko osunęło się w wojnę domową. Właśnie dlatego daty z lat 1970-1979 nie są tylko polityczną kroniką, lecz początkiem katastrofy demograficznej i społecznej, której skutki odczuwa się w Kambodży do dziś.
1970 r. Zamach stanu gen. Lon Nola
Wkroczenie oddziałów amerykańskich i południowowietnamskich na tereny Kambodży
1975 r. Zdobycie stolicy Phnom Penh przez FUNK (Zjednoczony Front Narodowy Kambodży)
- Czerwoni Khmerzy obejmują władzę
1976 r. Zmiana nazwy państwa na Demokratyczną Kampuczę
1978 r. Powstaje Zjednoczony Front Ocalenia Narodowego Kampuczy, który w rok później
zdobywa stolicę kraju - Czerwoni Khmerzy formują oddziały partyzanckie
1979 r. Zmiana nazwy państwa na Kampuczańską Republikę Ludową
1989 r. Paryż – konferencja w sprawie Kambodży
Pokój, UNTAC i późne rozliczenia
1991 r. Porozumienia paryskie otwierają drogę do zakończenia wojny i misji ONZ
1993 r. Wybory parlamentarne pod nadzorem ONZ, przywrócenie monarchii
1998 r. Śmierć Pol Pota w Anlong Veng, symboliczny kres epoki przywódców Czerwonych Khmerów
2001 r. Powołanie trybunału do osądzenia zbrodni Czerwonych Khmerów
2003 r. ONZ i Kambodża zawierają porozumienie o utworzeniu specjalnego trybunału ECCC
2022 r. Izba odwoławcza ECCC utrzymuje kluczowy wyrok wobec Khieu Samphana
Kambodża | Angkorskie mury są niemymi świadkami burzliwych dziejów Kambodży (by simon-and-asia)
Powojenna historia Kambodży nie kończy się więc w 1979 r. albo nawet w 1993 r. Jeszcze długo trwały spory o legitymację władzy, obecność wojsk wietnamskich i miejsce kraju w regionie. Dopiero porozumienia paryskie z 1991 r., wybory pod auspicjami UNTAC i stopniowy rozpad ostatnich struktur partyzanckich stworzyły grunt pod względną stabilizację. Zależności między Phnom Penh a Hanoi dobrze pokazuje tekst Kambodża i Wietnam – sąsiedzi po przejściach.
ECCC nie było szybkim ani prostym zamknięciem sprawy. Procesy ciągnęły się latami, część oskarżonych zmarła przed prawomocnymi wyrokami, a sam sąd działał w cieniu bieżącej polityki. Mimo to dla historii Kambodży miał znaczenie fundamentalne: po raz pierwszy najważniejsze zbrodnie reżimu zostały opisane i ocenione w tak szerokim, udokumentowanym wymiarze. Dzięki temu końcowe daty w kalendarium nie są już tylko dopiskiem do tragedii lat 70., ale częścią długiego procesu pamięci i rozliczenia.
Jak czytać to kalendarium dzisiaj?
To zestawienie nie jest tylko szkolną ściągą z dat. Pokazuje, jak bardzo współczesna Kambodża jest krajem zbudowanym na warstwach: przedangkorskich, angkorskich, kolonialnych i powojennych. Z jednej strony na fladze państwowej wciąż widnieje Angkor Wat, z drugiej strony pamięć społeczna nadal krąży wokół przemocy lat 70. i trudnej odbudowy państwa. Jedno bez drugiego nie tłumaczy dzisiejszej Kambodży.
W praktyce najłatwiej zapamiętać tę historię jako serię kilku przełomów. Najpierw powstają wczesne królestwa handlowe. Potem rodzi się imperium Khmerów z centrum w Angkorze. Następnie przychodzi długi czas nacisku sąsiadów i zależności od Francji. Wreszcie XX wiek przynosi niepodległość, wojnę domową, ludobójczy reżim i późne rozliczenia. Taki układ porządkuje nie tylko daty, ale i sens całej opowieści.
Opracowane w oparciu o: Państwa Świata. Encyklopedia PWN, red. B. Kaczorowski, Warszawa 2009.
Uzupełnione także na podstawie: Encyclopaedia Britannica (hasła: Cambodia, Funan), UNESCO World Heritage Centre (Angkor) oraz materiałów ECCC dotyczących wyroku z 2022 r.
