Kambodża niemal każdemu kojarzy się z monumentalnymi wieżami Angkoru, które widnieją zarówno na narodowej fladze, jak i na banknotach. Symbolem khmerskiego budownictwa religijnego są właśnie owe charakterystyczne, eliptyczne stupy (tzw. prang), wznoszone na wzór kwiatu lotosu, a przyrównywane czasem do kolb kukurydzy.
Kambodża | Khmerscy architekci za pomocą brył starali się oddać wyobrażenie kosmosu (by christianhaugen)
Architektura khmerska nie była jednym zamkniętym stylem, lecz długim procesem. Między IX a XIII wiekiem ewoluowała od wcześniejszych świątyń ceglanych do coraz bardziej rozbudowanych założeń z piaskowca, galerii, tarasów i wież-prasat. Najbardziej znane przykłady, takie jak Angkor Wat, Bayon czy Angkor Thom, pokazują różne momenty tej ewolucji: od monumentalnej symetrii po bardziej zagęszczony, niemal labiryntowy układ przestrzeni.
Arcydzieło khmerskiej architektury
*Wyobrażenie kosmosu*
Zwiedzając potężne mury, zawiłe korytarze, liczne bramy i wszelkie tajemnicze zakamarki Angkoru, możemy dostrzec, iż khmerskie budowle świątynne odzwierciedlają pewien uporządkowany układ. Strzeliste wieże i odpowiedni układ murów odzwierciedla ówczesne pojęcie kosmosu. Położona centralnie, największa z wież – tzw. prasat, symbolizuje górę Meru – siedzibę hinduistycznych bóstw.
Według mitologii hinduskiej oś wszechświata stanowi tajemnicza góra Meru, którą otaczają cztery inne wzniesienia, również zamieszkane przez bóstwa oraz kosmiczny ocean.
W głównym sanktuarium (zwieńczonym przez prasat dla dodaniu mu znaczenia i wielkości) mieścił się posąg bóstwa, któremu poświęcona była dana budowla – zwykle był to Wisznu, Śiwa lub wyobrażenie Buddy.
Znajdujące się wokół galerie symbolizowały pomniejsze góry, zaś fosa ze wszech stron oblewająca teren świątyni to mityczny ocean.
*Gopura*
Zewnętrzne mury kompleksu świątynnego zawierały także monumentalne, bogato zdobione wieżyczkami bramy wejściowe – tzw. gopura, często zwrócone w cztery strony świata.
*Materiały*
Głównymi materiałami wykorzystywanymi przez budowniczych Angkoru były: cegły, piaskowiec i drewno, absolutną jednak podstawę stanowił lateryt – skała okruchowa, która jest dosyć miękka przy jej wydobyciu, ale pod wpływem promieni słonecznych uzyskująca znaczną twardość.
Dobór materiału mówi zresztą sporo o rozwoju całej cywilizacji. We wcześniejszych budowlach częściej spotykano cegłę z dekoracją wykonywaną w stiuku albo w piaskowcu, później coraz większą rolę zaczął odgrywać właśnie piaskowiec, który pozwalał na precyzyjniejsze reliefy i bardziej złożone układy galerii. APSARA przypomina przy opisach świątyń Angkoru, że w X i XI wieku Khmerowie doprowadzili do perfekcji model “świątyni-góry”, a w XII wieku potrafili już skoordynować budowę ogromnych kompleksów łączących symbolikę religijną, inżynierię i planowanie przestrzenne. To było budownictwo monumentalne, ale nie chaotyczne. Wręcz przeciwnie.
Kambodża | Położona centralnie najwyższa z wież symbolizuje górę Meru - siedzibę hindusistycznych bóstw, cztery mniejsze wieże także odpowiadają pasmom górskim, zamieszkiwanym przez mityczne posatcie (by christianhaugen)
Architektura mieszkalna
Domy mieszkalne dawnych mieszkańców kambodżańskich wsi niewiele różniły się od tych spotykanych dzisiaj.
Budynki mieszkalne często wznoszone były na palach o wysokości ok. 2 m, a do wejścia prowadziła drewniana drabina. Drewniane belki stanowiły szkielet budowli, której ściany wypełnione były witkami bambusa, zaś dach pokrywały rozłożyste liście palmowe.
Architektura domów dostojników i budowli reprezentacyjnych oczywiście różniła się od tej spotykanej na wsi. Także materiały używane do ich wniesienia były lepszej jakości: ściany budowano z niezwykle trwałego drewna tekowego, zaś dachy pokrywano dachówkami.
To ważna różnica, o której łatwo zapomnieć podczas zwiedzania Angkoru. Kamienne świątynie przetrwały, bo budowano je z myślą o kulcie, pamięci i prestiżu władcy. Codzienna architektura miała przede wszystkim działać w gorącym, wilgotnym klimacie: podniesienie domu na palach chroniło przed wodą, poprawiało wentylację i dawało cień pod podłogą. Była praktyczna, lekka i łatwiejsza do naprawy. Właśnie dlatego w materiale archeologicznym znacznie lepiej widzimy religijną i państwową twarz Imperium Khmerów niż zwykłe domy jego mieszkańców.
Kambodża | Wiejski dom wzniesiony na palach (by wandering_angel)
Budynki kolonialne
Poza zabytkowymi świątyniami khmerskimi, charakterystyczną cechą architektury Kambodży są budynki kolonialne.
Architektura reprezentująca styl typowo europejski urozmaiciła krajobraz Kambodży zdominowany dotychczas przez drewniane i bambusowe domostwa oraz potężne laterytowe świątynie.
Wpływy francuskie widać przede wszystkim w stolicy kraju – Phnom Penh, w której budownictwo nowego typu rozprzestrzeniło się pod koniec XIX w. za sprawą architekta Daniela Fabré.
Na przestrzeni lat, także tego typu budynki nabrały zabytkowej wartości, niestety w bardzo dużym stopniu są one zniszczone.
Na historii kolonialnej architektura Kambodży jednak się nie kończy. Po uzyskaniu niepodległości pojawił się nurt określany dziś jako New Khmer Architecture, kojarzony przede wszystkim z Vannem Molyvannem. Jak podkreśla Vann Molyvann Project, był to świadomy projekt połączenia nowoczesności z lokalnym klimatem, cyrkulacją powietrza, zacienieniem i motywami czerpanymi z tradycji khmerskiej. Innymi słowy: nowoczesna Kambodża próbowała mówić własnym językiem architektonicznym, a nie tylko kopiować formy z Europy albo z Angkoru.
Kambodża | Budownictwo kolonialne w stolicy Kambodży (by christianhaugen)
Źródła:
