Chau Say Tevoda to niewielka hinduistyczna świątynia, leżąca w sąsiedztwie historycznego miasta Khmerów – Angkor Thom. Chau Say Tevoda i Thommanon znajdują się po obu stronach Alei Zwycięstwa prowadzącej od Bramy Zwycięstwa Angkor Thom do świątyni Ta Keo. Mimo podobieństwa stylu i konstrukcji, obie budowle wzniesiono w różnym czasie.
Kambodża | Świątynie Angkoru: Chau Say Tevoda (by leomei )
Chau Say Tevoda w skrócie
Chau Say Tevoda najlepiej czytać jako kameralne dopełnienie Thommanon, a nie osobną „wielką” świątynię Angkoru. Właśnie w tym tkwi jej urok. Leży przy bardzo naturalnej trasie między Angkor Thom, Ta Keo i rzeką Siem Reap, więc nawet krótki postój pozwala zobaczyć układ świątyni, zachowane mury i kilka naprawdę interesujących reliefów.
- powstała w XII wieku, najpewniej za panowania Suryavarmana II;
- reprezentuje styl bliski Angkor Wat, choć jest od niego nieporównanie mniejsza;
- ma centralny prasat, mandapę, cztery gopury i dwie biblioteki;
- zachowała wyraźny mur z laterytu, który dobrze porządkuje cały plan założenia;
- według podsumowania ICC-Angkor z 2021 roku duży program konserwatorski trwał tu od 1998 do 2008 roku.
Bliźniacze świątynie
Chau Say Tevoda zbudowano kilkadziesiąt lat po Thommanon. Ponieważ obie budowle wykazują bliskie stylistyczne pokrewieństwo z Angkor Wat, datowanie obu świątyń na okres panowania króla Suryavarmana II (1113 do ok. 1150) wydaje się być uzasadnione.
W stronę rzeki
Na wschód od Chau Say Tevoda, przez taras w kształcie krzyża, prowadzi kamienna ścieżka wprost do rzeki Siem Reap. Płyty ścieżki spoczywają na trzech rzędach ośmiokątnych słupów. Ścieżka i taras są młodsze niż świątynia i powstały prawdopodobnie za panowania króla Jayavarmana VIII (ok. 1243 do 1295).
W latach 60. minionego wieku Thommanon i zachodnia brama Chau Say Tevoda zostały pieczołowicie odrestaurowane. Od roku 2002 prace restauracyjne prowadzone są też na pozostałych, mocno zniszczonych budowlach świątyni.
Odbudowa z rozsypanych bloków
Chau Say Tevoda przez długi czas sprawiała wrażenie świątyni rozsypanej niemal na części. Podsumowanie ICC-Angkor z 2021 roku podaje, że szeroki program konserwatorski prowadzony przez Chinese Team for Safeguarding Angkor trwał od 1998 do 2008 roku, a w jego trakcie dopasowano i ustawiono na nowo ponad 3 tysiące kamiennych elementów. Dzięki temu dzisiaj łatwiej odczytać plan całego kompleksu, ale wciąż widać, jak duża część zabytku musiała być rekonstruowana niemal blok po bloku.
Plan świątyni
W porównaniu z Thommanon, Chau Say Tevoda jest nieco mniejsza. Inaczej niż w przypadku Thommanon, wokół tej świątyni zachowały się dobrze widoczne mury z laterytu obejmujące obszar 50x40 m.
Podobnie jak w Thommanon, również tutaj rozmieszczone są wzdłuż osi wschód-zachód cztery budowle z piaskowca: wschodnia gopura (wieża bramowa), mandapa (sala zgromadzeń), prasat (wieża świątynna), wreszcie zachodnia gopura.
APSARA National Authority opisuje Chau Say Tevoda jako jedną z dwóch niemal symetrycznych świątyń stojących po obu stronach Alei Zwycięstwa. Kiedy patrzy się na nią z poziomu dziedzińca, rzeczywiście widać tę logikę: zwarty układ, wyraźna oś wschód-zachód i obwód, który łatwo objąć wzrokiem nawet podczas krótkiej wizyty.
Kambodża | Chau Say Tevoda i Thommanon znajdują się po obu stronach Alei Zwycięstwa prowadzącej z Angkor Thom do Ta Keo (by wakxy )
Wieże bramowe
Jednak Chau Say Tevoda posiada nie dwie gopury, ale cztery (od wieży świątynnej w cztery strony świata) i nie jedną tak zwaną bibliotekę, ale dwie (jedna na północ, druga – na południe od mandapy). Wschodnia gopura jest trójprzelotowa; ma obrys krzyżowy z małymi werandami i bocznymi pomieszczeniami. Pozostałe trzy gopury są jednoprzelotowe; zachodnia posiada boczne pomieszczenia, północna i południowa mają małe werandy.
Płaskie kamienne ścieżki, biegnące od wieży świątynnej do wież bramowych, podobnie jak ścieżka we wschodniej części kompleksu, stanowią późniejsze uzupełnienie. Obie biblioteki są tutaj, w przeciwieństwie do biblioteki Thommanonu, mocno zrujnowane.
Płaskorzeźby
Większość wspaniałych płaskorzeźb ucierpiała zarówno z powodu upływu czasu, jak i działalności wandali. Dobrze zachowały się dwie sceny z Ramayana na południowej stronie bramy wschodniej: walka króla małp Vali z jego przyrodnim bratem Sugriva oraz śmierć Vali.
Angkor Guide zwraca uwagę, że program dekoracyjny świątyni był szerszy i obejmował również inne sceny z Ramayana, między innymi epizody z walką wojowników-małp oraz budową przeprawy do Lanki. Z kolei Angkor Database podkreśla wyjątkowo ciekawe devaty Chau Say Tevoda: kobiece postacie o charakterystycznych koronach i detalach stroju, wyraźnie odmiennych od tych widocznych w Thommanon. Nawet gdy część nadproży jest mocno zniszczona, ta warstwa ikonografii nadal pozostaje jedną z najmocniejszych stron świątyni.
Kambodża | Do świątyni Chau Say Tevoda prowadziły monumentalne bramy o kształcie wież (by leomei )
Jak zwiedzać Chau Say Tevoda?
Chau Say Tevoda najlepiej oglądać razem z Thommanon, bo dopiero wtedy naprawdę widać, jak podobny styl może dać dwa nieco inne założenia. Najpierw warto obejść mury z laterytu, potem wejść w oś świątyni i dopiero na końcu zatrzymać się przy detalach gopur oraz reliefach. Taki porządek pomaga odróżnić elementy pierwotne od późniejszych ścieżek, tarasów i uzupełnień konserwatorskich.
Jeżeli po wyjściu iść dalej na południowy wschód, naturalnym ciągiem zwiedzania staje się Ta Keo; jeśli wracać ku bramie, można płynnie przejść z powrotem do Angkor Thom. To miejsce nie wymaga długiego postoju, ale nagradza uważność. Im wolniejszy spacer, tym łatwiej zobaczyć, że Chau Say Tevoda jest świątynią małą tylko w skali, nie w jakości detalu.
FAQ: Chau Say Tevoda
Czy warto oglądać Chau Say Tevoda razem z Thommanon?
Tak, bo dopiero wtedy dobrze widać, jak podobny język architektoniczny może dać dwa nieco inne rezultaty. Thommanon bywa lepiej zachowana, a Chau Say Tevoda lepiej pokazuje obwód świątyni i ślady późniejszych prac restauracyjnych.
Co w Chau Say Tevoda zachowało się najciekawiej?
Największą wartość mają układ całego założenia, cztery gopury oraz reliefy z motywami z Ramayana. Warto patrzeć nie tylko na główną oś świątyni, ale też na boczne wejścia i miejsca, gdzie nadal widać różnice między dawnym kamieniem a elementami ponownie ustawionymi po konserwacji.
Czy Chau Say Tevoda to duża świątynia?
Nie. To raczej kameralny zabytek, który ogląda się szybciej niż Angkor Wat czy Bayon. Właśnie dlatego dobrze sprawdza się jako spokojniejszy przystanek między większymi i bardziej obleganymi obiektami Angkoru.
